عناوين خبري
بازدید : 7 24 مرداد 1395 14:2 شماره :44618

چگونگی آتش سوزی درعرصه های منابع طبیعی
 

آتش‌سوزی طبیعت یک نوع آتش‌سوزی کنترل‌ناپذیر است که در منطقه‌ای با گیاهان اشتعال‌پذیر در نواحی روستایی یا در طبیعت روی می‌دهد.آتش‌سوزی جنگل با دیگر انواع آتش‌سوزی‌ها از نظر گستردگی،سرعت گسترش از منشاء،پتانسیل تغییر جهت ناگهانی وتوانایی پرش از میان فضاهای خالی مانند جاده‌ها، رودخانه‌ها و دیگر نقاط اشتعال‌ناپذیر تفاوت دارد. این نوع آتش‌سوزی از نظر علت،ویژگی‌های فیزیکی مانند سرعت پراکندگی،وجود مواد اشتعال‌پذیر و تاثیر آب‌وهوا بر آتش توصیف می‌شوند.آتش‌سوزی جنگل پدیده‌ای معمول درمناطقی مثل استرالیا است، زیرا اقلیم این منطقه به طور کلی اقلیمی داغ و خشک است که همین اقلیم در همهٔ طول سال زندگی و زیرساخت‌های آن را در معرض خطر بسیار زیاد آتش‌سوزی قرار می‌دهداما این خطر در ماه‌های گرمتر تابستان و بهار چند برابر می‌شود. فسیل‌ها و تاریخ بشر نشان می‌دهند آتش‌سوزی عرصه های منابع طبیعی می‌تواند با فواصل دوره‌ای پدید آیدکه آسیب گسترده‌ای به زندگی و دارایی‌های بشر وارد نماید،ولی دارای اثرات سودمندی نیزبر روی طبیعت است.رشد و تولید مثل برخی از گونه‌های گیاهی بستگی به اثرات آتش دارد، گرچه آتش‌سوزی‌های بزرگ ممکن است تاثیر منفی اکولوژیکی در پی داشته باشند.

راهبردها برای جلوگیری، تشخیص و خاموش کردن آتش‌سوزی این عرصه ها در طی سال‌ها دگرگون شده‌اندومتخصصان مدیریت بین‌المللی آتش‌سوزی تشویق به پیشرفت بیشترتکنولوژی و انجام پژوهش‌های بیشتر می‌نمایند. یکی از تکنیک‌های بحث‌برانگیز،آتش‌سوزی مصنوعی کنترل‌شده است. در این روش آتش‌سوزی‌های کوچکی برپا می‌کنند تا از میزان مواد اشتعال‌پذیر برای یک آتش‌سوزی بزرگ احتمالی بکاهند. برخی از آتش‌سوزی‌ها که در مناطق دورافتادهٔ جنگلی روی می‌دهند می‌توانند موجب ویرانی گستردهٔ خانه‌ها و دیگر دارایی‌های انسان که حد فاصل میان طبیعت و شهر قرار دارند شوند.اصطلاح آتش‌سوزی فقط به آتش‌سوزی‌هایی که در جنگل روی می‌دهد اطلاق نمی‌شود بلکه این اصطلاح به دیگر آتش‌سوزی‌ها مشابهی که در طبیعت مانند چمن‌زار، بیشه‌زار،بوته‌زار و خاک باتلاقی روی می‌دهد نیز گفته می‌شود. ساختمان‌ها نیز چنانچه آتش به آنها سرایت کند می‌توانند درگیر این آتش‌سوزی شوند. از آن جایی که علت آتش‌سوزی متفاوت است، نتیجه‌ای که از خود برجامی‌گذارد همیشه منحصربه‌فرد است.همهٔ آتش‌سوزی‌هابا سه ویژگی توصیف می‌شوند: ویژگی‌های فیزیکی،نوع سوخت و تاثیر آب‌وهوا بر روی آتش.چگونگی آتش‌سوزی جنگل و شدت آنها بسته به ترکیب عواملی چون سوخت در دسترس، ویژگی‌های فیزیکی و آب و هوا دارد. آتش‌سوزی‌های جنگل می‌توانند هم بزرگ، فاجعه بار و کنترل‌نشدنی باشند و ۰٫۴ تا ۴۰۰ کیلومتر مربع یا بیشتر را در بر بگیرند و هم کوچک باشند و فقط یک کیلومتر مربع یا کمتر را در بر بگیرند. گرچه آتش‌سوزی‌های کوچکتر ممکن است در الگوی آتش‌سوزی جنگل جای بگیرند، ولی بیشتر آنها توجه مطبوعات را به خود جلب نمی‌کنند. این مسئله می‌تواند در سیاستگذاری‌های آتش‌سوزی‌های عمومی که مربوط به آتش‌سوزی با هر اندازه‌ای می‌شوند مسئله‌ساز باشد، زیرا این سیاستگذاری‌ها بیشتر زیر تاثیر چگونگی بازتاب دادن آتش‌سوزی‌های فاجعه‌بار در رسانه‌ها هستند.

علت‌های آتش سوزی

چهارعلت طبیعی اصلی برای آتش‌سوزی عبارتندازآذرخش، فوران آتشفشانی،جرقه دراثرفروافتادن صخره‌هاو احتراق خودبخود.شعله‌های آتش‌سوزی دررگه‌های زغال سنگ درسرتاسر جهان مانند سنترالیای پنسیلوانیا و کوه سوزان می‌تواند مواد اشتعال‌پذیر درنزدیکی خودرابه آتش بکشد. با وجود این بسیاری از آتش‌سوزی‌هادر اثر عوامل انسانی مانند آتش‌سوزی عمدی، سیگارهای دورانداخته شده، جرقهٔ ابزار و وسائل و همچنین قوس‌های الکتریکی خطوط انتقال نیرو پدید می‌آیند. برخلاف باور عمومی شیشهٔ دورانداخته‌شده نمی‌تواند علتی برای آتش سوزی باشد.در مناطقی که کشت متناوب انجام می‌شود و زمین کشاورزی باید به سرعت برای کشت آماده شود. قطع درختان و سوزاندن زمین ارزانترین راه برای آماده‌سازی زمین برای کشت است، مناطق جنگلی که در اثر قطع درختان صاف شده است احتمال آتش‌سوزی علف‌ها در آنها افزایش پیدا می‌کند و جاده‌های متروکه‌ای که در اثر قطع درختان به وجود آمده و گیاهان در آن رشد کرده‌اند مانند راهروی آتش عمل می‌کنند. مثلاآتش سوزی‌های سالانه علفزارها در جنوب ویتنام تا اندازه‌ای در اثر نابودی مناطق جنگلی به وسیلهٔ ارتش آمریکا که سموم علف‌کش، مواد منفجره و دستگاه‌های مکانیکی برای صاف کردن زمین به کار می‌بردند و یا در اثر انجام عملیات آتش افروزی آنها در این مناطق در خلال جنگ ویتنام پدید می‌آیند.بسته به مناطق جغرافیایی منشا اصلی آتش‌سوزی جنگل می‌تواند متفاوت باشد.مثلاًدرکانادا و شمال غربی چین آذرخش علت اصلی آتش‌سوزی است.دردیگرنقاط جهان دخالت انسان علت اصلی است.درمکزیک،آمریکای مرکزی،آمریکای جنوبی،آفریقا،آسیای جنوب شرقی،فیجی ونیوزلندآتش‌سوزی می‌تواندبه فعالیت‌های انسانی مانند دامداری،کشاورزی وآتش زدن زمین کشاورزی مربوط شود.بی مبالاتی عامل اصلی آتش‌سوزی جنگل در چین و حوضه مدیترانه است.در ایالات متحده و استرالیا منبع آتش‌سوزی جنگل هم می‌تواند به آذرخش و هم به فعالیت‌های انسانی مانندجرقه‌های ماشین‌آلات و ته‌سیگارهای دورانداخته‌شده مربوط شوند.طبق آمارهای سالانه عوامل انسانی مانند آتش‌هایی که در اردوها افروخته می‌شودوآتش‌سوزی‌های کنترل‌شدهٔ کشاورزی عامل اصلی بیش از ۶ آتش‌سوزی در سال است،ولی در طول یک سال مساحت مناطقی که در اثر عوامل طبیعی طعمهٔ آتش می‌شوند ممکن است بسیار بیشتر از مساحت مناطقی باشد که در اثر عوامل انسانی می‌سوزند و یا بر عکس. مثلاً در سال ۲۰۱۰ تقریباً ۵۶۶۰ کیلومتر مربع در اثر عوامل انسانی و ۸۰۹۰ کیلومتر مربع در اثر عوامل طبیعی آتش‌سوزی جنگل رخ داد، ولی در سال ۲۰۱۱ آتش‌سوزی‌هایی که در اثر عوامل انسانی ایجاد شده بود بسیار بیشتر بود، به این ترتیب که تقریباً ۲۱۸۰۰ کیلومتر مربع از آتش‌سوزی‌ها در اثر عوامل انسانی و فقط ۱۳۷۰۰ کیلومتر مربع در اثر عوامل طبیعی بودند.

سوخت

گسترش آتش‌سوزی بسته به مواد اشتعال‌پذیر موجود و ترتیب عمودی آن متغیر است. مثلاً گیاهانی که در بلندی قرار دارند زودتر از گیاهانی که در پایین قرار دارند به وسیلهٔ آتش خشک و گرم می‌شوند. از طرفی درختانی که در بلندی سوخته و قطع شده‌اند در سرازیری به سوی پایین غلت خورده و دیگر گیاهان را در پایین‌دست به آتش می‌کشند.ترتیب قرار گرفتن و تراکم گیاهان تا اندازه‌ای بستگی به توپوگرافی منطقه دارد و زیر تاثیر آفتاب موجود و آب برای رشد گیاهان می‌باشد. به طور کلی انواع آتش‌سوزی بر حسب سوخت آن می‌تواند به صورت زیر طبقه بندی شود:

·         آتش‌سوزی‌های زیرزمینی:

·         منشاء این آتش‌سوزی ریشه‌های زیرزمینی، مواد ارگانیک چال شده و بی مصرف زیرزمین است.این نوع سوخت بسته به میزان باران در منطقه نسبت به اشتعال بسیارحساس است.آتش‌سوزی‌های زیرزمینی معمولاً بدون شعله می‌سوزندوسوختن آنهاروزهاوماه‌هابهدرازامی‌کشد،مانندآتش‌سوزی‌های تورب در کالیمانتان و سوماترای شرقی،اندونزی که در نتیجه پروژهٔ ایجاد کشتزارهای برنج به وجود آمده بود و ناخواسته کودهای گیاهی منطقه خشک و بدون آب شده بود.

·         آتش‌سوزی‌های سطح زمین:

·          منشاء این آتش‌سوزی‌ها پوشش گیاهی سطح زمین مانندبرگ‌ها،کنده‌ها،نخاله‌ها، علف‌ها و بوته‌زارهای کف زمین می‌باشد.

·         آتش‌سوزی‌های سطح میانی:

·          منشاء این آتش‌سوزی گیاهان کم ارتفاع تا زیر سایبان درختان از جمله درختان کوچک است.تیریشه، مارسرخس‌ها ودیگر گیاهان مهاجم که ازدرختان بالامی‌روندمی‌توانند منشاء آتش‌سوزی‌های سطح میانی باشند.

·         آتش‌سوزی سایبان یا تاج:

·         منشاء این آتش‌سوزی‌ها مواد معلق در سطح سایبان درختان مانند درختان بلند و درختان نرم ساقه هستند. شعله‌ور شدن آتش سایبان بستگی به تراکم مواد معلق، ارتفاع سایبان، پیوستگی سایبان و سطح کافی و آتش سطح میانی برای رسیدن به تارج درختان دارد.مثلاً آتش‌هایی که به وسیلهٔ انسان برای پاکسازی زمین افروخته می‌شود می‌تواند به جنگل‌های بارانی آمازون سرایت کرده و اکوسیستم آن را که با شرایط گرم و خشک سازگار نیست ویران کند.

ویژگی‌های فیزیکی

آتش‌سوزی هنگامی که همهٔ عناصر لازم مثلث آتش در منطقهٔ آسیب‌پذیر فراهم است روی می‌دهد.مثلت آتش عبارت است از مواد اشتعال‌پذیر مانند گیاهان،گرمای کافی و اکسیژن کافی در اطراف آن. رطوبت بالا از اشتعال جلوگیری کرده و یا سرعت پراکندگی آتش را کم می‌کند، زیرا دمای بالاتری نیاز است تا آب داخل مواد را بخار کرده و سوخت را تا نقطه آتش گرم نماید.جنگل‌های انبوه معمولاً سایهٔ بیشتری فراهم می‌آورند که این خود سبب دمای پایین‌تر محیط و رطوبت بیشتر می‌شود و بنابراین آسیب پذیری کمتری در برابر آتش‌سوزی دارند. موادی چون علف‌ها و برگ‌ها که تراکم کمتری دارند آسانتر آتش می‌گیرند، زیرا نسبت به مواد متراکم تر مانند شاخه‌ها و تنهٔ درختان آب کمتری دارا هستند.گیاهان در اثر فرایند تبخیرتعرق پیوسته در حال آب از دست دادن هستند، ولی نسبت از دست دادن آب معمولاً با نسبت جذب آن از خاک، رطوبت یا باران برابری می‌کند. هنگامی که این توازن بر هم بخورد گیاهان خشک شده و اشتعال‌پذیرتر می‌شوند.جبههٔ آتش‌سوزی جنگل ناحیه‌ای است که موادی که هنوز نسوخته‌اند آتش می‌گیرند. هنگامی که جبهه نزدیک می‌شود آتش هم هوای اطراف و هم مواد چوبی را گرم می‌کند. نخست آب چوب به دمای ۱۰۰ درجه سانتیگراد می‌رسد و بخار می‌شود و در نتیجه چوب خشک می‌گردد. سپس چوب در دمای ۲۳۰ درجه سانتیگراد در اثر فرایند گرماکه افت گازهای اشتعالزا بیرون می‌دهد. در نهایت چوب در درجه حرارت ۳۸۰ درجه سانتیگراد با دود شروع به سوختن می‌کند و اگر گرما به ۵۹۰ درجه سانتیگراد برسد چوب شعله ور می‌شود. حتی پیش از این که شعله‌های آتش‌سوزی جنگل به جایی برسدگرمای رسیده از سوی آتش‌سوزی دمای آن منطقه را به ۸۰۰ درجهٔ سانتیگرادمی‌رساند،که همین باعث می‌شود مواد اشتعال‌پذیرراخشک کند و مواد سریعترشعله‌ور شده و آتش با سرعت بیشتری گسترش یابد. دمای بالا و آتش‌سوزی طولانی‌مدت در سطح زمین ممکن است باعث شعله‌ور کردن درختان شود، به این ترتیب که سایبان درختان را خشک کرده و اشتعال از پایین را سبب می‌شود.آتش‌سوزی جنگل‌ها هنگامی که از میان سوخت‌های متراکم و به هم پیوسته حرکت می‌کند دارای سرعت گسترش رو به جلوی بیشتری است. این سرعت می‌تواند به ۱۰٫۸ کیلومتر در ساعت در جنگل‌ها و به ۲۲ کیلومتر در ساعت در علفزارها برسد. آتش‌سوزی جنگل می‌تواند از کنار به سوی جبههٔ اصلی پیشروی کرده و یک جبههٔ فرعی را تشکیل دهد یا در جهت مخالف جبههٔ اصلی عقب گرد کند. خاکسترهای داغ و دیگر مواد سوختنی می‌توانند به وسیلهٔ باد از روی جاده‌ها، رودخانه‌ها و دیگر سدها عبور کرده و باعث جهش آتش‌سوزی جنگل از این موانع شوند. آتش‌سوزی در سایبان درختان احتمال بروز لکه‌سوزی را افزایش داده و سوخت‌های روی زمین را که در اطراف آتش‌سوزی قرار دارند و نسبت به اشتعال با خاکسترهای داغ حساسند را خشک می‌نمایند. لکه سوزی زمانی روی می‌دهد که تکه چوب‌های ریز افروخته و خاکسترهای داغ به وسیلهٔ باد جا به جا شده و مواد اشتعال‌پذیر را به آتش می‌کشند. مثلا در آتش‌سوزی بیشه‌زارهای استرالیا، لکه سوزی ۲۰ کیلومتر دورتر از جبههٔ آتش روی داده بود.آتش‌سوزی‌های خیلی بزرگ ممکن است جریان‌های هوایی نزدیک را زیر تاثیر اثر دودکش قرار دهند، به این ترتیب که هوا هنگام گرم شدن بالا می‌رود و در اثر آتش‌سوزی‌های بزرگ این بالا رفتن هوای گرم بسیار افزایش پیدا می‌کند و از سوی هوای خنک تر جدیدی از نواحی اطراف به صورت ستون گرمایی به داخل کشیده می‌شود. اختلاف فاحش عمودی در دما و رطوبت ابرهای آتش‌کومه‌ای، بادهای نیرومند وگردبادهای آتشین را پدید می‌آورد. سرعت این گردبادها با سرعت پیچندها برابری کرده و به بیش از ۸۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد.

تاثیر آب‌وهوا

امواج گرما،خشکسالی‌ها، تغییرات اقلیمی دوره‌ای مانند النینیو و الگوهای آب‌وهوایی منطقه‌ای لبهٔ پرفشار هوا می‌تواند خطر آتش سوزی جنگل را افزایش داده و چگونگی آن را دستخوش دگرگونی بنیادین کند. سال‌های پربارانی که دوران گرم را در پس خود دارند آتش سوزی‌های گسترده تر و فصل آتش سوزی طولانی تری را در بر دارند. از اواسط دههٔ ۱۹۸۰ ذوب برف‌های زودرس و گرمای در پی آن،مدت و شدت فصل آتش سوزی را در غرب ایالات متحده آمریکا افزایش داده، ولی یک عامل همیشه به تنهایی نمی‌تواند سبب افزایش فعالیت آتش سوزی شود. مثلاً آتش سوزی نمی‌تواند فقط به علت خشکسالی پدید آید، مگر این که علاوه بر خشکسالی عوامل دیگر نیز مانند آذرخش(منبع اشتعال) و تندبادها(سازوکار گسترش سریع) دخیل باشند.شدت آتش سوزی در طول ساعات روز افزایش پیدا می‌کند. سوختن کنده‌ها در طول روز ۵ برابر بیشتر می‌شود، زیرا در روز رطوبت کمتر، دما بیشتر و سرعت باد بیشتر است. نور خورشید زمین را در طول روز گرم می کندکه سبب می‌شود جریان‌های هوا به سمت بلندی‌ها حرکت کنند. شبانگاه که زمین خنک می‌شود جریان‌های هوا به سوی پایین ارتفاعات حرکت می‌کنند. آتش سوزی اغلب به دنبال جریان هوا به بلندی‌ها و داخل دره‌ها حرکت می‌کند. آتش سوزی جنگل‌ها در اروپا معمولاً در خلال ساعت ۱۲ تا ۲ بعد از ظهر صورت می‌گیرد. عملیات خاموش کردن آتش سوزی در ایالات متحده در ۲۴ ساعت شبانه روز انجام می‌شود و آغاز عملیات از ساعت ۱۰ بامداد است، زیرا پیش بینی می‌شود که به علت گرم تر شدن هوا شدت آتش سوزی هم بیشتر می‌شود.

اکولوژی

آتش سوزی معمولاً در اقلیم‌هایی پدید می‌آید که رطوبت کافی برای رشد گیاهان در آن وجود داشته باشد، ولی دارای دوره‌های خشکسالی و داغ دوره‌ای هستند. این مناطق شامل استرالیا،آسیای جنوب شرقی، دشت‌های آفریقای جنوبی، غرب دماغهٔ امیدنیک در آفریقای جنوبی، نواحی جنگلی ایالات متحده ، کانادا و حوضه مدیترانه می‌شود. پدیدهٔ گرم‌شدن زمین ممکن است شدت و بسامد خشکسالی را در نواحی بسیاری افزایش داده و در نتیجه آتش سوزی‌های شدیدتر و بیشتری را سبب شود.گرچه برخی از اکوسیستم‌ها وابسته به آتش سوزی‌های طبیعی هستند تا رشد گیاهان را تنظیم کنند، ولی بسیاری از اکوسیستم‌ها نیز از آتش سوزی‌های بسیار آسیب می‌بینند، از جمله چاپارلدر کالیفرنیای جنوبی و بیابان‌های کم ارتفاع جنوب غربی آمریکا. افزایش تعداد آتش سوزی‌ها در این منطقهٔ وابسته به آتش سوزی‌های معمولی به چرخهٔ طبیعی آسیب زده و به گیاهان بومی منطقه زیان وارد کرده و رشد علف‌های غیربومی را افزایش داده است. گونه‌های مهاجم مانند مارسرخس و علف بام می‌توانند به سرعت در مناطقی که به وسیلهٔ آتش آسیب دیده‌اند رشد کنند، زیرا این گونه‌ها به شدت اشتعال پذیر هستند و می‌توانند خطر آتش سوزی‌های بعدی را افزایش داده و باعث تخریب بیشتر پوشش گیاهی بومی شوند.در جنگل‌های بارانی آمازون، خشکسالی، قطع درختان، گله داری، سوزاندن زمین برای کشت متناوب به جنگل‌های مقاوم در برابر آتش آسیب زده و رشد بوته‌های اشتعال پذیر را افزایش می‌دهد و چرخهٔ آتش سوزی بیشتر را پدید می‌آورند. آتش در جنگل‌های بارانی گونه‌های متنوع آن را تهدید کرده و دی اکسید کربن بسیاری را تولید می‌کند. آتش سوزی در جنگل‌های بارانی به همراه خشکسالی و دخالت انسانی می‌تواند به بیش از نیمی از جنگل‌های ابارنی آمازون تا سال ۲۰۳۰ آسیب رسانده و یا آن را نابود کند. آتش سوزی جنگل تولید خاکستر کرده و مواد غذایی در دسترس را نابود می‌کند و باعث هرز رفتن آب می‌شود و شرایط را برای بروز سیل‌های ناگهانی فراهم می‌آورد. آتش سوزی سال ۲۰۰۳ در خلنگزارهای یورک شمالی ۲/۵ کیلومتر مربع خلنگزار و لایه‌های تورب در زیر خاک را از میان برد. پس از آن باد خاکسترها را از روی خاک برچیده و بقایای باستان شناختی متعلق به ده هزار سال پیش از میلاد سر از خاک بیرون آورد.آتش سوزی جنگل می‌تواند با افزایش دادن کربن در اتمسفر و جلوگیری از رشد گیاهان که بر میزان جذب کربن به وسیلهٔ آنها تاثیر می‌گذارد موجب تغییر اقلیم نیز بشود.به هرحال عامل آتش سوزی هرچه باشدخطرناک است وگسترش آتش سوزی باعث تغییردرطبیعت وایجادمسائل جدیدی خواهدشدکه جبران نمودن آن می تواندمدت زیادی به طول انجامدلذاسعی نماییم تاآنجاکه ممکن است ازایجادآتش سوزی جلوگیری شودبخصوص دربازدیدهای تفریحی ازطبیعت، ولی اگراتفاق افتادباکمک تمامی مسئولین ،افرادجامعه بخصوص ساکنین محلی سعی شودباتمام امکانات موجود وممکن آتش ایجادشده مهارگردد.امیداست همیشه به یادداشته باشیم طبیعت سرچشمه حیات است وبدون آن انسان وزندگی معنا نخواهدداشت.(مهردادمتولی خرداد1395)

 | 
نام و نام خانوادگی :  
پست الکترونیک :  
متن پیام :  
  
يادداشت
2 شهريور 1395 12:23
علیرضا کریمی - کارشناس ارشد آبخیزداری
6 مرداد 1395 11:46
الهام فخیمی - رابط روابط عمومی شهرستان ابرکوه
27 ارديبهشت 1395 12:33
مهردادمتولی کارشناس ارشدمنابع طبیعی
27 بهمن 1394 12:15
الهام فخیمی ، دکترای مرتع
11 بهمن 1394 12:13